Atoms
Atomy: klocki, z których zbudowane jest wszystkoAtoms: the bricks everything is built fromGli atomi: i mattoncini di cui è fatto tutto
Atom to najmniejszy kawałek pierwiastka. Jest tak mały, że w rzędzie na szerokość kropki na końcu zdania zmieściłyby się miliony atomów. Atom ma trzy rodzaje cząstek. Dotknij przycisków, żeby zobaczyć, która jest która.An atom is the smallest piece of an element. It is so small that millions of atoms would fit in a row across the full stop at the end of a sentence. An atom has three kinds of particles. Tap the buttons to see which is which.L’atomo è la parte più piccola di un elemento. È così piccolo che nella larghezza del punto alla fine di una frase starebbero in fila milioni di atomi. L’atomo ha tre tipi di particelle. Tocca i pulsanti per vedere qual è quale.
Atomic number (Z)
Liczba atomowa: dowód osobisty atomuAtomic number: the ID card of an atomIl numero atomico: la carta d’identità dell’atomo
Liczba protonów w jądrze to liczba atomowa, czyli Z. Ta jedna liczba mówi, jakim pierwiastkiem jest atom. Zbuduj atom sam: dodawaj protony i patrz, jak zmienia się to, kim jest ten atom.The number of protons in the nucleus is the atomic number, or Z. This one number tells you which element the atom is. Build an atom yourself: add protons and watch who the atom becomes.Il numero di protoni nel nucleo è il numero atomico, cioè Z. Questo numero da solo dice di quale elemento è l’atomo. Costruisci un atomo tu stesso: aggiungi protoni e guarda quale elemento diventa.
ElementsPeriodic table
Pierwiastki i układ okresowyElements and the periodic tableGli elementi e la tavola periodica
Pierwiastek (element) to jeden rodzaj atomów, wszystkie z takim samym Z. Mapa podaje 92 pierwiastki, od wodoru (Z = 1) do uranu (Z = 92). Naukowcy w laboratoriach stworzyli jeszcze kilkanaście kolejnych, więc razem znamy 118.An element is one kind of atom, all with the same Z. The map lists 92 elements, from hydrogen (Z = 1) to uranium (Z = 92). Scientists have made a few more in labs, so we now know 118 in total.Un elemento è un tipo di atomo, tutti con lo stesso Z. La mappa elenca 92 elementi, dall’idrogeno (Z = 1) all’uranio (Z = 92). Gli scienziati ne hanno creati in laboratorio ancora alcuni, quindi in tutto ne conosciamo 118.
Układ okresowy (periodic table) ustawia pierwiastki według rosnącego Z. Czytasz go jak książkę: od lewej do prawej, wiersz po wierszu. Pierwiastki w jednej kolumnie zachowują się podobnie. Poniżej jest jego początek (pierwsze 18 pierwiastków). Dotknij dowolnego, a potem pobaw się filtrami.The periodic table puts the elements in order of increasing Z. You read it like a book: left to right, row by row. Elements in the same column behave in a similar way. Below is its beginning (the first 18 elements). Tap any element, then try the filters.La tavola periodica (periodic table) dispone gli elementi in ordine di Z crescente. Si legge come un libro: da sinistra a destra, riga dopo riga. Gli elementi della stessa colonna si comportano in modo simile. Qui sotto c’è il suo inizio (i primi 18 elementi). Tocca un elemento qualsiasi, poi prova i filtri.
Przy tej mapie na lekcji zobaczysz trzy grupy: metale, niemetale i gazy szlachetne. Bor i krzem leżą pomiędzy metalami a niemetalami, dlatego mają tu osobny kolor.In class you will see three groups: metals, non-metals and noble gases. Boron and silicon sit between metals and non-metals, so they get their own colour here.In classe vedrai tre gruppi: metalli, non metalli e gas nobili. Il boro e il silicio stanno tra i metalli e i non metalli, perciò qui hanno un colore a parte.
Molecules
Cząsteczki: atomy, które trzymają się razemMolecules: atoms that stick togetherLe molecole: atomi che stanno uniti
Atomy rzadko chodzą same. Najczęściej łączą się w grupki i taką grupkę nazywamy cząsteczką. To jak mały model z kilku klocków. Mała cyfra pod literą mówi, ile jest takich atomów: H₂O to 2 atomy wodoru i 1 tlenu.Atoms rarely walk alone. Most often they join into small groups, and such a group is called a molecule. It is like a small model built from a few bricks. The small number under a letter tells you how many of that atom there are: H₂O is 2 hydrogen atoms and 1 oxygen atom.Gli atomi raramente stanno da soli. Per lo più si uniscono in piccoli gruppi, e un gruppo così si chiama molecola. È come un piccolo modello fatto con pochi mattoncini. Il numerino sotto una lettera dice quanti atomi di quel tipo ci sono: H₂O sono 2 atomi di idrogeno e 1 di ossigeno.
Compounds
Związki: gdy spotkają się różne pierwiastkiCompounds: when different elements meetI composti: quando si incontrano elementi diversi
Gdy atomy różnych pierwiastków połączą się razem, powstaje związek chemiczny (compound). Najciekawsze jest to, że związek zachowuje się zupełnie inaczej niż pierwiastki, z których powstał. Wodór świetnie się pali. Tlen podtrzymuje palenie. A razem dają wodę, która gasi ogień.When atoms of different elements join together, you get a chemical compound. The most surprising part is that a compound behaves completely differently from the elements it is made of. Hydrogen burns very well. Oxygen helps things burn. Together they make water, which puts out fire.Quando atomi di elementi diversi si uniscono, si forma un composto chimico (compound). La cosa più sorprendente è che un composto si comporta in modo completamente diverso dagli elementi da cui nasce. L’idrogeno brucia benissimo. L’ossigeno alimenta la combustione. Insieme formano l’acqua, che spegne il fuoco.
Mapa pokazuje trzy ważne rodziny związków.The map shows three important families of compounds.La mappa mostra tre importanti famiglie di composti.
Water
H₂O: dwa atomy wodoru i jeden tlenu. Ponad połowa Twojego ciała to woda. Co ciekawe, woda to też tlenek wodoru, o czym za chwilę.H₂O: two hydrogen atoms and one oxygen atom. More than half of your body is water. Funny fact: water is also hydrogen oxide, as you will see in a moment.H₂O: due atomi di idrogeno e uno di ossigeno. Più della metà del tuo corpo è acqua. Curiosità: l’acqua è anche ossido di idrogeno, come vedrai tra poco.
Acids and bases
Skala pH (pH scale) mierzy, czy coś jest kwasem (acid), obojętne (neutral) czy zasadą (base). Poniżej 7 to kwas, równo 7 to obojętne, powyżej 7 to zasada. Przesuń suwak albo dotknij przykładu.The pH scale tells you whether something is an acid, neutral or a base. Below 7 is acid, exactly 7 is neutral, above 7 is base. Drag the slider or tap an example.La scala del pH (pH scale) ti dice se una sostanza è acida (acid), neutra (neutral) o basica (base). Sotto 7 è acida, esattamente 7 è neutra, sopra 7 è basica. Trascina il cursore o tocca un esempio.
Wartości są przybliżone. Nigdy nie próbuj ani nie dotykaj nieznanych płynów do czyszczenia: mocne zasady i mocne kwasy są niebezpieczne.Values are approximate. Never taste or touch unknown cleaning liquids: strong bases and strong acids are dangerous.I valori sono approssimati. Non assaggiare e non toccare mai liquidi per pulire che non conosci: le basi forti e gli acidi forti sono pericolosi.
Oxides
Tlenek (oxide) to związek jakiegoś pierwiastka z tlenem. Rdza (rust) to tlenek żelaza. Piasek to tlenek krzemu. Kliknij przycisk i „przewiń czas”.An oxide is a compound of some element with oxygen. Rust is iron oxide. Sand is silicon oxide. Press the button and fast-forward time.Un ossido (oxide) è un composto di un elemento con l’ossigeno. La ruggine (rust) è ossido di ferro. La sabbia è ossido di silicio. Premi il pulsante e “manda avanti il tempo”.
Żelazo (Fe) + tlen (O₂) z powietrza + wilgoć → rdza. Zardzewiały gwóźdź jest cięższy od czystego, bo złapał tlen z powietrza. Do tego wrócimy w rozdziale o masie.Iron (Fe) + oxygen (O₂) from the air + moisture → rust. A rusty nail is heavier than a clean one because it grabbed oxygen from the air. We come back to this in the chapter about mass.Ferro (Fe) + ossigeno (O₂) dell’aria + umidità → ruggine. Un chiodo arrugginito pesa più di uno pulito, perché ha preso ossigeno dall’aria. Ci torneremo nel capitolo sulla massa.
Physical transformations
Przemiany fizyczne: ta sama substancja, inny wyglądPhysical transformations: same substance, different lookLe trasformazioni fisiche: la stessa sostanza, un aspetto diverso
Lód, woda i para to ciągle ta sama substancja: H₂O. Zmienia się tylko to, jak cząsteczki się poruszają i jak są ustawione. To właśnie przemiana fizyczna, inaczej przejście między stanami skupienia (passages of state). Przesuń suwak temperatury i patrz na cząsteczki wody.Ice, water and steam are always the same substance: H₂O. Only the way the molecules move and sit changes. That is a physical transformation, also called a passage of state. Move the temperature slider and watch the water molecules.Ghiaccio, acqua e vapore sono sempre la stessa sostanza: H₂O. Cambia solo il modo in cui le molecole si muovono e si dispongono. Questa è una trasformazione fisica, detta anche passaggio di stato (passages of state). Sposta il cursore della temperatura e osserva le molecole d’acqua.
Cztery nazwy, które mogą być na teście: melting (topnienie, lód → woda, 0 °C), freezing (zamarzanie, woda → lód), evaporation / boiling (parowanie i wrzenie, woda → para, do 100 °C) i condensation (skraplanie, para → woda, tak powstają krople na zimnej szklance).Four names that may be on the test: melting (ice → water, 0 °C), freezing (water → ice), evaporation / boiling (water → steam, up to 100 °C) and condensation (steam → water, which is how drops form on a cold glass).Quattro nomi che possono uscire nella verifica: melting (fusione, ghiaccio → acqua, 0 °C), freezing (solidificazione, acqua → ghiaccio), evaporation / boiling (evaporazione ed ebollizione, acqua → vapore, fino a 100 °C) e condensation (condensazione, vapore → acqua: è così che si formano le gocce su un bicchiere freddo).
Chemical transformations
Przemiany chemiczne: powstają nowe substancjeChemical transformations: new substances appearLe trasformazioni chimiche: si formano sostanze nuove
Tu jest różnica. Przy przemianie chemicznej substancje, od których zaczynamy, znikają i powstają inne, o zupełnie innych właściwościach. Te od których zaczynamy to reagenty (reagents), a to, co powstaje, to produkty (products). Spróbuj sam: wlej ocet do sody.Here is the difference. In a chemical transformation the substances we start with disappear and different ones appear, with completely different properties. What we start with are the reagents, and what appears are the products. Try it: pour vinegar onto baking soda.Qui sta la differenza. In una trasformazione chimica le sostanze da cui partiamo spariscono e ne compaiono altre, con proprietà completamente diverse. Quelle da cui partiamo sono i reagenti (reagents), e quelle che si formano sono i prodotti (products). Prova tu: versa l’aceto sul bicarbonato.
Skąd wiesz, że zaszła przemiana chemiczna? Szukaj tych znaków:How do you know a chemical change happened? Look for these signs:Come capisci che è avvenuta una trasformazione chimica? Cerca questi segni:
- bąbelki gazugas bubblesbollicine di gas
- zmiana kolorucolour changecambiamento di colore
- ciepło lub światłoheat or lightcalore o luce
- nowy zapachnew smellodore nuovo
- nowa substancja (dym, osad)a new substance (smoke, solid)una sostanza nuova (fumo, residuo solido)
Zagraj w grę: fizyczna czy chemiczna? Pamiętaj o pytaniu: czy powstała nowa substancja?Play the game: physical or chemical? Remember to ask: did a new substance appear?Gioca: trasformazione fisica o chimica? Ricorda la domanda: si è formata una sostanza nuova?
Law of the conservation of mass
Prawo zachowania masy: nic nie ginieNothing gets lostLa conservazione della massa: niente si perde
Przy przemianie chemicznej substancje się zmieniają, ale masa nie. Antoine Lavoisier, francuski chemik z XVIII wieku, zważył wszystko bardzo dokładnie i zauważył, że masa przed reakcją i po niej jest taka sama. Powód jest prosty: atomy się nie tracą. One tylko zmieniają partnerów.In a chemical transformation the substances change, but the mass does not. Antoine Lavoisier, a French chemist in the 1700s, weighed everything very carefully and saw that the mass before and after a reaction is the same. The reason is simple: atoms are never lost. They only change partners.In una trasformazione chimica le sostanze cambiano, ma la massa no. Antoine Lavoisier, un chimico francese del Settecento, pesò tutto con grande precisione e vide che la massa prima e dopo la reazione è la stessa. Il motivo è semplice: gli atomi non si perdono mai. Cambiano soltanto partner.
Zobacz to na przykładzie wodoru i tlenu, które tworzą wodę.See it with hydrogen and oxygen making water.Guardalo con l’idrogeno e l’ossigeno che formano l’acqua.
2 H2 + O2 → 2 H2O
atomów: H 4, O 2atoms: H 4, O 2atomi: H 4, O 2
atomów: H 4, O 2atoms: H 4, O 2atomi: H 4, O 2
Chemical bonds
Wiązania chemiczne: jak atomy się trzymająChemical bonds: how atoms hold on to each otherI legami chimici: come si tengono uniti gli atomi
Przemiana chemiczna to rozrywanie i tworzenie wiązań (forming and breaking chemical bonds). Wiązanie powstaje dzięki elektronom. Są trzy rodzaje i każdy ma swój sposób. Wybierz zakładkę.A chemical transformation means breaking and forming chemical bonds. A bond is made by electrons. There are three kinds and each has its own way. Pick a tab.Una trasformazione chimica significa rompere e formare legami chimici (breaking and forming chemical bonds). Un legame si forma grazie agli elettroni. Ce ne sono tre tipi e ognuno ha il suo modo. Scegli una scheda.
NaClmetal + niemetalmetal + non-metalmetallo + non metallo
Sód (Na) oddaje elektron chlorowi (Cl). Przez to sód robi się dodatni (+), a chlor ujemny (−). Plus i minus przyciągają się jak magnesy i atomy się trzymają. Takie naładowane atomy to jony (ions). Powstaje sól kuchenna, a jej kryształki układają się w sześciany.Sodium (Na) gives an electron to chlorine (Cl). So sodium becomes positive (+) and chlorine negative (−). Plus and minus attract like magnets and the atoms hold together. Such charged atoms are called ions. The result is table salt, whose crystals form little cubes.Il sodio (Na) cede un elettrone al cloro (Cl). Così il sodio diventa positivo (+) e il cloro negativo (−). Il più e il meno si attraggono come calamite e gli atomi restano uniti. Questi atomi carichi si chiamano ioni (ions). Il risultato è il sale da cucina, i cui cristalli formano piccoli cubi.
HClniemetal + niemetalnon-metal + non-metalnon metallo + non metallo
Atomy dzielą się elektronami. Ta para elektronów krąży wokół obu atomów naraz, więc żaden nie może odejść. Wyobraź sobie dwoje ludzi, którzy dzielą jedną parę słuchawek: są połączeni kablem. Tak jest w wodzie, w tlenie i w większości cząsteczek, które znasz.Atoms share electrons. This pair of electrons moves around both atoms at once, so neither can walk away. Imagine two people sharing one pair of headphones: they are joined by the cable. This is how water, oxygen and most molecules you know are held together.Gli atomi condividono gli elettroni. Questa coppia di elettroni si muove attorno a entrambi gli atomi contemporaneamente, quindi nessuno dei due può andarsene. Immagina due persone che usano un solo paio di auricolari: sono unite dal filo. È così che sono tenute insieme l’acqua, l’ossigeno e la maggior parte delle molecole che conosci.
Cutylko metalmetal onlysolo metallo
W metalu atomy oddają część elektronów do wspólnej chmury. Dodatnie jony siedzą w ustawionym wzorze, a elektrony pływają pomiędzy nimi jak ludzie w basenie. Dlatego metale przewodzą prąd (elektrony mogą płynąć w jedną stronę, spróbuj przycisku) i dlatego dają się zginać i kuć.In a metal the atoms give some electrons to a shared cloud. The positive ions sit in a neat pattern and the electrons swim between them like people in a pool. That is why metals conduct electricity (the electrons can flow in one direction, try the button) and why they can be bent and hammered.In un metallo gli atomi cedono alcuni elettroni a una nube comune. Gli ioni positivi stanno in uno schema ordinato e gli elettroni nuotano tra di loro come le persone in piscina. Ecco perché i metalli conducono la corrente elettrica (gli elettroni possono scorrere in una direzione, prova il pulsante) e perché si possono piegare e battere con il martello.
ĆwiczeniaPracticeEsercizi
Ucz się i sprawdzaj w jednymLearn and check at the same timeImpara e verifica allo stesso tempo
Tu nikt Cię nie ocenia i nie ma „źle”. Gdy odpowiedź nie pasuje, dostajesz po prostu wyjaśnienie. Możesz robić każde ćwiczenie ile razy chcesz. Pytania i słowa mieszają się za każdym razem. Przełącz na EN w prawym górnym rogu, żeby poćwiczyć język testu.Nobody is grading you and nothing is “wrong”. If an answer does not fit, you simply get an explanation. You can repeat every exercise as many times as you like. Questions and words are shuffled each time. Switch to PL at the top right if you want help in Polish.Qui nessuno ti dà voti e non esiste lo “sbagliato”. Se una risposta non va bene, ricevi semplicemente una spiegazione. Puoi rifare ogni esercizio quante volte vuoi. Domande e parole si mescolano ogni volta. Passa a EN in alto a destra per allenarti con la lingua della verifica.
Przypomnienie: protony to plusy, elektrony to minusy. Plusy minus minusy = ładunek atomu.Reminder: protons are pluses, electrons are minuses. Pluses minus minuses = the charge of the atom.Promemoria: i protoni sono le cariche positive (più), gli elettroni sono le cariche negative (meno). Cariche positive meno cariche negative = carica dell’atomo.
Words
Słowniczek: angielski, polski, włoskiGlossary: English, Polish, ItalianGlossario: inglese, polacco, italiano
| English | Polski | Italiano |
|---|